Long onder de loep

Bij astma zijn de luchtwegen in de longen altijd ontstoken. Dat kan klachten geven zoals benauwdheid en hoesten. Bij ongeveer één op de tien mensen met astma helpen de medicijnen niet of nauwelijks. ‘We weten nog te weinig over wat er precies misgaat in hun longen,’ zegt Rudi Hendriks, hoogleraar aan het Erasmus MC. ‘Dat maakt goed behandelen moeilijk.’ Om deze mensen beter te kunnen helpen, maken wetenschappers een bijzondere ‘Atlas van de Long’. Daarin brengen ze de astmatische long heel gedetailleerd in kaart. Zo begrijpen ze beter hoe astma ontstaat, waarom de longfunctie achteruitgaat en waarom sommige mensen slecht op medicijnen reageren. De atlas wordt gratis beschikbaar voor onderzoekers wereldwijd. Het is een belangrijke stap richting zorg op maat. Hendriks: ‘De Atlas kan veel betekenen voor mensen bij wie medicijnen nu niet goed helpen. De kennis kan leiden tot nieuwe behandelingen en helpt voorspellen wat voor iemand werkt.’

Unieke aanpak

Astma heeft niet één duidelijke oorzaak. Bij elke patiënt spelen andere cellen een rol, waardoor medicijnen anders kunnen werken. Bij veel mensen met allergisch astma helpen bijvoorbeeld corticosteroïden goed, maar niet bij iedereen. ‘Met onze aanpak willen we precies kunnen zien welke cellen bij welke patiënt actief zijn en hoe ze samenwerken. Zo begrijpen we beter waarom medicijnen wel of niet werken,’ legt Rudi Hendriks uit. ‘Veel van wat we weten over astma komt uit onderzoek met muizen, longspoelingen of bloed. Dat is heel waardevol, maar het laat niet exact zien wat er in de menselijke long zelf gebeurt.’

Nieuwe blik

In dit onderzoek combineren wetenschappers twee belangrijke dingen. ‘De afgelopen jaren is over de hele wereld longweefsel verzameld van mensen met astma. Het gaat om mensen met matig tot ernstig astma, om patiënten vóór en na behandeling met een biological, en zelfs om mensen die zijn overleden tijdens een zware astma-aanval.’ Tegelijkertijd zijn de digitale technieken om cellen te bekijken sterk verbeterd. Hierdoor kunnen onderzoekers patronen zien die vroeger verborgen bleven. Door deze twee dingen samen te gebruiken, kunnen ze nu: 

• Elke afzonderlijke cel in de long herkennen
• Zien welke genen en eiwitten per cel actief zijn
• Bepalen welke cellen met elkaar contact maken
• Ontdekken hoe cellen elkaar beïnvloeden

‘Vroeger konden we maar een paar soorten cellen tegelijk bekijken,’ vertelt Hendriks. ‘Nu zien we precies hoe cellen samenwerken en wat ze doen. De Atlas van de Long wordt voor iedereen beschikbaar. Daarom kunnen wetenschappers wereldwijd hiermee aan de slag. Dat helpt hen sneller onderzoek te doen naar nieuwe manieren om astma te voorkomen of beter te behandelen.’

Samenwerkende cellen

‘Als je een dun plakje longweefsel onder de microscoop legt, zie je ongeveer zestig soorten cellen,’ zegt Hendriks. ‘Sommige cellen zitten altijd op dezelfde plek, zoals het epitheel aan de binnenkant van de long. Andere, zoals immuuncellen, bewegen juist veel. Tijdens een astma-aanval zijn veel van deze cellen extra actief. Wij willen begrijpen hoe al die cellen elkaar beïnvloeden. Hun samenwerking kan een ontsteking starten of versterken, maar ook helpen om een ontsteking te remmen.’ Wetenschappers leren nu veel uit proefdieronderzoek. Maar in menselijk weefsel gaat het vaak net anders. ‘Met de Atlas van de Long kunnen we straks veel beter zien wat er in een menselijke long gebeurt,’ legt Hendriks uit. ‘We zien dan bijvoorbeeld precies hoe cellen reageren op medicijnen. Dat helpt ons sneller te begrijpen wat belangrijk is bij longziekten.’

Betere zorg

Dit is fundamenteel onderzoek. Wetenschappers willen eerst precies begrijpen wat er in een astmatische long anders is dan in een gezonde long. Het levert dus niet meteen een nieuw medicijn op, maar legt wél de basis voor betere zorg in de toekomst. ‘Met deze kennis kunnen we beter voorspellen wie astma krijgt,’ zegt Hendriks. ‘Ook zien we beter hoe de ziekte zich ontwikkelt en wat medicijnen doen. De Atlas van de Long kan later misschien ook helpen bij onderzoek naar andere longziekten, zoals longfibrose.’

Tekst: Judith Langeland

• Thema: Astma
• Looptijd: 2025 tot 2029
• Soort subsidie: Consortium Subsidie
• Bedrag: 700.000 euro 
• Naam onderzoeker: Rudi Hendriks (Erasmus MC), Groningen, Southampton