Nieuwe handreiking: mensenrechten in luchtkwaliteitsbeleid

7 september 2026

Gezonde lucht is een mensenrecht. Toch is de lucht in Nederland nog niet gezond. Op de Internationale Dag van de Schone lucht bieden Longfonds, Stichting Gezondheid op 1 en Lab Toekomstige Generaties daarom een nieuwe handreiking aan gemeenten en provincies aan.

Cover van de Handreiking Mensenrechten als kompas in luchtkwaliteitsbeleid

In heel Nederland is de concentratie fijnstof in de lucht hoger dan de advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Voor mensen met een longziekte zijn de gevolgen van luchtvervuiling vaak direct merkbaar, maar luchtvervuiling raakt uiteindelijk iedereen. De handreiking Mensenrechten als kompas in luchtkwaliteitsbeleid helpt gemeenten en provincies bij het verder verbeteren van de luchtkwaliteit in hun regio.

Oproep voor betere luchtkwaliteit

‘Na roken is luchtvervuiling, samen met overgewicht, de belangrijkste risicofactor voor verlies van gezondheid en vroegtijdig overlijden. Luchtvervuiling vergroot de kans op longziekten, zoals astma en COPD. Mensen die al een longziekte hebben, kunnen door vieze lucht meer en ernstigere klachten krijgen’, vertelt Károly Illy, directeur van Longfonds.

Gezamenlijke verantwoordelijkheid

Met de handreiking roepen we het Rijk, provincies en gemeenten op om meer te doen voor gezonde lucht. Want luchtvervuiling stopt niet bij gemeentegrenzen en is een gezamenlijke verantwoordelijkheid.

Juridische onderbouwing

De handreiking is gestoeld op verschillende internationale mensenrechtenverdragen en helpt om mensenrechten als uitgangspunt te nemen bij luchtkwaliteitsbeleid. De juridische onderbouwing is uitgewerkt in het bijbehorende rapport Gezonde lucht is een mensenrecht.

Mensenrechten als fundament voor gezonde lucht

Iedereen heeft recht op een gezonde leefomgeving. ‘Rechten als het recht op leven, familieleven, gezondheid en een schone en gezonde leefomgeving vormen stevige juridische fundamenten om te zeggen: gezonde lucht is een mensenrecht’, zegt Jan van de Venis van Lab Toekomstige Generaties.

Door mensenrechten als uitgangspunt te nemen, kijken beleidsmakers niet alleen of de wettelijke normen voor luchtkwaliteit worden gehaald, maar ook wat nodig is om de gezondheid van inwoners zo goed mogelijk te beschermen. Dat is extra belangrijk voor mensen die kwetsbaarder zijn voor luchtvervuiling, zoals mensen met een longziekte.

Advieswaarden Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)

‘De Europese norm voor fijnstof die in 2030 ingaat, ligt twee keer hoger dan wat de WHO adviseert. Die norm beschermt onze gezondheid dus niet’, licht Antoinette Verbrugge van Gezondheid op 1 toe. ‘Overal in Nederland spreken we mensen die dit dagelijks voelen in hun lijf en leven. Gemeenten en provincies: jullie hebben de macht om meer te doen. Gebruik die dan ook.’

Case: scheepvaart en industrie Rijnmond

‘Als de lucht een paar dagen vervuild is, merk ik dat meteen. Een smogwaarschuwing heb ik niet nodig; mijn lijf geeft zelf het signaal af. Zo’n kanarie in een kooi die vroeger in de mijnen werd gebruikt. Dat ben ik.’ – Eelke Haze-Kischemöller heeft ernstig astma en woont in Maassluis

Lees de case Luchtkwaliteit in de regio Rijnmond

Concrete handvatten voor beter luchtkwaliteitsbeleid

Voor gemeenten die al werken aan gezonde lucht en voor gemeenten die nog stappen willen zetten, biedt de handreiking voor iedere fase van hun beleid concrete vragen om te toetsen of het recht op een gezonde leefomgeving met gezonde lucht genoeg meeweegt. Bijvoorbeeld of signalen van inwoners zijn gehoord, of de WHO-advieswaarden zijn meegenomen en of de regels voor luchtkwaliteit in de praktijk ook echt worden nageleefd en gehandhaafd.

Samen met Stichting Gezondheid op 1 en Lab Toekomstige Generaties hopen we dat provincies en gemeenten de nieuwe handreiking zien als kans om hun bestaande werk voor betere luchtkwaliteit te versterken. Zo kunnen mensenrechten een extra kompas zijn voor beleid dat de gezondheid beschermt, voor huidige én toekomstige generaties.